Pruszków - moje miasto i ogród działkowy
Pruszków - moje miasto i ogród działkowy
Pruszków w ujęciu historycznym

Moje miasto Pruszków



Zebraną tu wiedzę o Pruszkowie podzieliłem na trzy części tj. 1) część historyczną obejmującą teren miasta do 1845 czyli do uruchomienia linii kolejowej, okres po oddaniu do użytkowania pierwszego odcinka kolei warszawsko - wiedeńskiej z Warszawy do Grodziska Maz. i okres po uzyskaniu w 1916 roku praw miejskich,
2) część turystyczną omawiającą istniejące zespoły pałacowo - parkowe, obiekty historyczne i sakralne i
3) miejsca pamięci na terenie Pruszkowa.
 
Pruszków w ujęciu historycznym.      Pruszków w ujęciu turystycznym.   Pruszkowskie miejsca pamięci.

Pruszków w ujęciu historycznym

Teren miasta Pruszkowa do 1845 roku.

 Żbików

Okolice Warszawy w 1794 roku.

to najstarsza część Pruszkowa. W przywileju immunitetowym księcia Bolesława pochodzącym z 1297 r. wymieniony, jako własność biskupów poznańskich, zapisany jako Stibicovo. Wg dokumentów z 1468 r. parafia w Żbikowie została erygowana w 1236 r., czyli za rządów biskupa Pawła (1211-1242). W XIII wieku mógł więc powstać w pobliżu kościoła dwór biskupi, który wymieniany jest w  XIV wieku.
W 1350 roku książę Kazimierz I odnawia immunitet dobrom bpa w swoim księstwie, w tym w Stbykowie z wszystkimi przynależnościami, min. ogranicza zakres sądów książęcych wobec mieszkańców, zezwala na lokację dóbr na prawie niemieckim lub polskim, oraz na łowy na jelenie i sarny w tych dobrach.
W 1436 r. Wawrzyniec z Góry, w imieniu Stanisława bpa jako posesora Sdbicowa zawiera ugodę ze Świętosławem z Pruszkowa. Świętosław ma wystawić młyn na rzece Nrowie ze stawem rybnym przy brzegu bpa, a bp ma zbudować groblę i staw przy brzegu Świętosława tak, aby młyn biskupi nie tamował spływu wody z młyna Świętosława. Bp ma uczynić drogę od grobli Świętosława przez swe pole i zarośla aż do gościńca w stronę Warszawy, a Świętosław ma uczynić drogę od grobli bpa aż do gościńca z Błonia do Pęcic.
W latach 1439 - 42  biskup poznański Jędrzej z Bnina wybudował w Żbikowie nowy murowany kościół staraniem swego brata Wojciecha tenutariusza w Sbikowie
Kościół posiadał tu dość rozległe włości. Wg danych z  roku 1580 Gen. Nicolaus Grzibowski succamerarius podkomorzy warszawski, dzierżawił wsi duchowne Żbików, Żdziary, Bąki, Tworki, Domaniewo i Biskupice. Do parafii żbikowskiej w tym czasie należały wsie: 1.Żbików, 2.Zdzary (dzisiejszy Piastów) 3.Bąki, 4.Popowa (Popówek), 5.Gąsino, 6.Wieska Pogroszewska, 7.Wola Sękowa (Wolskie), 8.Białe, 9.Czajki Maior Korab (Czajki dziś nieznana w r. 1580 istniały: „Czajki major Korab, Czajki minor i Czajki Kobyłka)” 10.Tworków (Tworki), 11.Konotopa, 12.Domaniewo, 13.Pogroszewo Mair, 14.Koprki, 15.Sokołki, 16.Duchnice, 17.Ołtarzewo, 18.Bronisze, 19.Gołombki, 20.Swabi Bozeje (Szamoty), 21.Czechowice. a na prawym dopływie rzeczki Nrowy później Mrowy dzisiaj Utraty w rejonie kościoła znajdował się młyn wodny.
Obok na mapie z 1839 roku nadal widnieje rzeka Mrowa, natomiast nazwę Utrata nosi dopływ Mrowy dzisiejsza Raszynka. Na Mrowie, w tym czasie najbliższe młyny istniały: w Pruszkowie, w Pęcicach i Komorowie, natomiast nie ma już młyna na prawym dopływie Mrowy. Rzeka zmienia jednak już nazwę na Utrata, bo powyżej Błonia pisze Utrata czyli Mrowa, podobnie jest z Helenowem, gdzie pisze Helenów czyli Nowa Wieś.
Pruszków i okolice przed 1839 r. Podług wizyty uczonego biskupa poznańskiego, Wawrzyńca Goślickiego, dokonanej w 1603 roku, w Żbikowie należącym do dekanatu błońskiego, istniała szkoła elementarna, a jej rektor pobierał dziesięciny ze wsi Czechowice i Gołąbki. Według ustaleń tej wizyty w archidiakonacie warszawskim  było w tym czasie 125 szkół elementarnych.
Obowiązek prowadzenia przy parafiach szkół elementarnych nałożony został na wszystkie parafie przez Sobór Laterański IV w 1215 r. Pleban utrzymywał rektora szkoły, czyli nauczyciela, na którego było wyznaczone specjalne uposażenie. Do szkoły parafialnej uczęszczały dzieci z różnych stanów. Uczono w zależności od umiejętności nauczyciela: czytania, pisania, rachunków, śpiewu kościelnego, katechizmu.
W 1749 roku staraniem ks. Szymona Alshutta proboszcza Żbikowskiego (1742-1750)  został wybudowany w Żbikowie szpital dla ubogich i pomieszczenie dla organisty.
Po III rozbiorze Polski – 1795 (Rosja, Prusy, Austria), na mocy deklaracji króla Prus Fryderyka Wilhelma II z dnia 28 VII 1796 r. o upaństwowieniu dóbr duchownych, starostw i królewskich pod pretekstem źle prowadzonej w nich gospodarki, dobra biskupów poznańskich przejęte zostały przez rząd pruski.
Potwierdza to ks. Ludwik Ziemiański (1820-1847) pisząc że, "dobra Żbików, Domaniew, Tworki, Bąki i Biskupice należały do roku 1794 do Biskupstwa Poznańskiego. Żbików dawniey był Stolicą Biskupstwa Poznańskiego letnią. Za Pruskiego Rządu odebrane zostały te Dobra na skarb i były w posiadaniu Rządowym". Pruszków i okolice przed 1915 rokiem
. Pisze również że wsie Żdżary i Konotopa były własnością Seminarium Duchownego Św. Jana Chrzciciela w Warszawie i były od 1798 roku dzierżawione.W roku 1802 do parafii żbikowskiej należały wsie : Bąki, Bronisze, Czechowice, Duchnie, Gołąbki, Konotopa, Koprki, Ożarów, Ottarzew, Pogroszew, Pruszkowski Dwór, Szamoty, Tworki, Wolskie, Żbików, Zdźary, wsie w Kreyzie Błońskim: Gąsin, Granica, Helenów, Koszaiec, Parzniewo i Moszna. „Wsie do Parafii Zbikowskiey należące, których przezwiska zaginęły – Czajki, Sokółki, Dziarzki, Krupki i Białki, iest Szlad ze z tych wsiów zrobiły Duchnice a Bożeye iest domysł że do Szamot należa­ły.
W późniejszych latach wspomniane dobra duchowne zmieniały wielokrotnie właścicieli, były one sprzedawane, zamieniane, dzierżawione i uległy rozdrobnieniu.
Jak pisze  proboszcz parafii Żbików  ks. Zarzecki Franciszek (1865-1900)  "od czasu zaboru Biskupom czyli wydarcia Kościołowi tych Dóbr, żaden z posiadaczy ich nie wyszedł dobrze w doczesności, a cóż dopiero dzieje się z nimi w wieczności".
"Na terenie Żbikowa istniał w XVIII w. drugi kościół drewniany pw. św. Krzyża i takiż budynek szpitalny pod kierownictwem B-ci Bonifratrów. Kościółek ten stał od bardzo dawna. W czasie zawieruchy wojennej w roku 1794 kościółek z zabudowaniami został spalony. Nie został odbudowany, a w miejscu kościoła znajdowała się kapliczka, która wskazywała na miejsce drugiego kościoła i szpitala w Żbikowie. Wokół tego już nieistniejącego kościoła powstał Żbikowski cmentarz grzebalny". Pierwsza wzmianka o cmentarzu parafialnym pochodzi z roku 1743.

Tworki (1432 Tworkowo, 1580 Tworkowo albo Tworków) to wieś należąca do parafii Żbików, będąca również do roku 1794 własnością biskupów poznańskich, a jej historia wiąże się z opisaną historią Żbikowa. W wyniku zmian właścicieli wsie Tworki i Bąki nabyte zostały w 1832 r. przez Jana Kryńskiego i odziedziczone po nim w 1861 r. przez syna Franciszka Kryńskiego.

Pruszków. Pierwsze wzmianki o wsi Proskowo pojawiają się w połowie XV wieku. Wieś Pruszków należała do parafii Pęcice, która prawdopodobnie wyodrębniła się z parafii Żbików. Dwór pruszkowski należał z kolei do parafii Żbików. W roku 1456 Świętosław z rodu Pierzchałów, pieczętujący się herbem Roch, otrzymał z nadania Księcia Mazowieckiego Janusza I wsie Proskowo, Wolica, Kłębowo. Pogroszewo i Pęcice. Potomkowie Świętosława byli założycielami rodzin Pruszkowskich i Pęcickich, które przyjęły nazwiska od dziedziczonych wsi . Wieś Proskowo /około 78 ha/ pozostawała we władaniu Pruszkowskich do 1580 roku. Po kolejnych zmianach właścicieli wieś Proskowo, znacznie powiększona przechodzi w XVII wieku w ręce Kanclerza Wielkiego Koronnego, Andrzeja Leszczyńskiego.
Dawny pałac Potulickich. Majątek w Pruszkowie po wygaśnięciu w końcu XVIII w. rodu Leszczyńskich w ciągu wieku XIX często zmieniał swój status własnościowy. W 1812 r. dobra przepisane zostają przez Franciszka Mielewskiego jego córce Ludwice i jej mężowi dr Józefowi Czekierskiemu, którzy przystępują ok. 1820 r. do budowy dworu zwanego później pałacykiem, budynku gospodarczego i lodowni. Wśród kolejnych właścicieli wymienić należy m. in. Iwana Skwarcowa, który posiadał dobra w Pruszkowie w l. 1836-1850. Z jego inicjatywy zadrzewione zostały łąki i nieużytki między dworem a Utratą. Z terenów majątku wydzielony został grunt pod linię kolei warszawsko-wiedeńskiej. Od roku 1860 właścicielem dóbr pruszkowskich był bankier warszawski Józef Epstein. Rozpoczął on w 1870 r. remont dworu oraz rozbudowę budynku gospodarczego do którego dobudowano oranżerię. W tym samym czasie zrealizowany został również park, którego projekt zlecił Epstein znanemu z licznych realizacji warszawskiemu ogrodnikowi Karolowi Sparmanowi. Po przeprowadzeniu regulacji gruntów po południowej stronie istniejącej już linii kolejowej zadłużony i zagrożony licytacją Józef Epstein przystąpił w latach 1872-1874 do parcelacji dóbr pruszkowskich na „osady kolonialne” i część wystawił na sprzedaż. Większość z tych parcel zakupili chłopi z Pruszkowa i Józefowa, pozostałe parcele znalazły nabywców wśród zamożnych mieszkańców Warszawy pod letnie rezydencje. Pozostały majątek przekazał córce Henrietcie, która sprzedaje go w 1877 r. Stanisławowi Wołowskiemu. Po nim majątek odziedzicza w 1893 r. jego córka Jadwiga, żona hr. Antoniego Potulickiego od którego nazwiska zespół przyjmuje swą dzisiejszą nazwę.
Do połowy XIX wieku omawiane wioski nie wyróżniają się niczym szczególnym spośród innych wsi mazowieckich.

Teren miasta Pruszkowa po 1845 roku

Mapa Drogi Żelaznej Warsz.-Wied. z 1850 roku
Lokomotywa użytkowana m.in w Polsce.
Rozwój tych terenów rozpoczął się po oddaniu do użytkowania w 1845 roku pierwszego odcinka kolei warszawsko - wiedeńskiej z Warszawy do Grodziska Maz. ze stacją w Pruszkowie, a także zniesieniu w 1851 roku granicy celnej między Kongresówką a Imperium Rosyjskim.
Droga Żelazna Warszawsko-Wiedeńska mająca łączyć Warszawę z Maczkami (dzisiejszy Sosnowiec), na granicy z zaborem austriackim, została zaprojektowana już w 1835 roku. Ponieważ z Maczek przez Kraków miała łączyć Warszawę z Wiedniem stąd warszawsko-wiedeńska. WDworzec Wiedeński w Wwie z 1845 roku od strony torów - dziś w tym miejscu listopadzie 1844 roku ukończono odcinek do Pruszkowa, a w czerwcu 1845 roku do Grodziska Mazowieckiego i wtedy oddano linię do Dworzec Wiedeński w Wwie od strony ulicy rok 1859. użytkowania. W październiku 1845 roku doprowadzono tory do Skierniewic i Łowicza, w grudniu 1846 roku do Częstochowy, a w kwietniu 1848 roku do granicy w Maczkach. Linia miała długość 327,6 km i miała 27 stacji (mapa obok). Była to pierwsza linia kolejowa w Królestwie Polskim i druga w całym Imperium Dworzec kolejowy w Pruszkowie odbudowany w 1924 roku.Rosyjskim. W 1845 roku wybudowano też w Warszawie okazały gmach Dworca Wiedeńskiego projektu arch. Henryka Marconiego. Dziś w tym miejscu znajduje się stacja metra - "Centrum".
W roku 1888 początkowy przystanek w Pruszkowie zastąpiono wybudowanym w 1888 roku piętrowym budynkiem dworca, który przetrwał do I wojny światowej. Dworzec zniszczony został w czasie walk niemiecko-rosyjskich, które toczyły się na tym terenie. Po zakończeniu wojny i odzyskaniu niepodległości przez Polskę, linia kolejowa przejęta została przez Koleje Polskie.  Nowy właściciel odbudował dworzec pruszkowski w 1924 r.


Budynek administracyjny warsztatów. Na terenie Żbikowa, na przełomie XIX  i XX wieku, powstało kilka zakładów przemysłowych. Największe z nich to Warsztaty Naprawy Wagonów Towarowych powstałe w 1897  roku z inicjatywy Towarzystwa Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej. W 1913 roku zakłady zatrudniały już 880 osób. Składający się na warsztaty zespół obiektów z reprezentacyjnym, neogotyckim budynkiem Dyrekcji z 1899 r. stanowił największy kompleks przemysłowy, a jego pracownicy tworzyli podówczas w znacznej mierze autonomiczną społeczność z własnymi domami, spółdzielnią, szkołą i opieką lekarską.
Budynak "Papierni" adaptowanej na cele mieszkaniowe pracowników warsztatów kolejowych. Zapotrzebowanie na mieszkania dla pracowników tych zakładów w przeciągu kilku lat zmieniło wiejski krajobraz Żbikowa. Do 1912 r. powstało ok. 400 budynków mieszkalnych realizowanych na rozparcelowanych polach tworząc zabudowę większości dzisiejszych ulic, zlokalizowanych w sąsiedztwie warsztatów m. in. 3 Maja, Narodowej, Mickiewicza, a także po południowej stronie torów – Bohaterów Warszawy, Pięknej czy Bursowej. Osada ta zwana Żbikówkiem posiadała zabudowę, najczęściej w postaci wielorodzinnych czynszowych domów mieszkalnych zarówno wolnostojących jak również tworzących zwarte układy podobnie jak w osadzie fabrycznej Pruszkowa, charakteryzowała się w większości przypadków skromnym wykończeniem i typowym dla tego typu obiektów niskim standardem. Deficyt mieszkaniowy spowodował, że na potrzeby pracowników wzniesiona została także w latach 1900-1904 kolonia domów robotniczych przy ul. Harcerskiej tworząca później osiedle Utrata - na terenie dzisiejszego Piastowa. Analogiczne względy spowodowały również Zakład wychowawczy przy szkolnej w Pruszkowie. adaptację na cele mieszkaniowe usytuowanego w sąsiedztwie warsztatów budynku tzw. Papierni (przeznaczony pierwotnie do produkcji tapet, nigdy nie uruchomionej).
W roku 1900 powstała przy warsztatach napraw wagonów 2-klasowa szkoła mieszcząca się najpierw we wspomnianej "Papierni" przy ul. Długiej 1, a następnie przy ul. Szkolnej 14.  W 1906 roku szkołę rozbudowano i zorganizowano ochronkę oraz szkołę gospodarczą dla dziewcząt. Przy warsztatach zorganizowano również w roku 1910 trzyklasową szkołę handlową istniejącą do 1915 roku. Następnie w budynku zorganizowano sierociniec dla sierot wojennych, a w roku 1931 budynek nabyła Matka Jaroszewska dla zgromadzenia sióstr samarytanek na zakład wychowawczy dla chłopców z lekką niepełnosprawnością intelektualną.

Willa Hoserów.Drugim, istotnym dla rozwoju Żbikowa przedsięwzięciem była realizacja przez Piotra Ferdynanda Hosera wzorcowego gospodarstwa ogrodniczego specjalizującego się w hodowli drzew owocowych i ozdobnych. Zespół powstał w latach 1896 - 1898 r. wg projektów Czesława Domaniewskiego i składał się z kilku budynków gospodarczych, willi Piotra Ferdynanda Hosera oraz parku zaprojektowanego przez Waleriana Kronenberga i Teodora Chrząńskiego. Równocześnie ze szkółką roślin chcąc wykorzystać koniunkturę budowlaną Piotr Hoser założył w 1897 r. cegielnię   oraz fabrykę pilników przy obecnej ul. Mostowej.



 Tworki w 1891 roku - Tyg. Ilustrowany W Tworkach w roku 1882 zakupiono od Franciszka Kryńskiego część folwarku  o powierzchni 58 ha i rozpoczęto budowę szpitala dla umysłowo chorych. Szpital oddano do użytku w roku 1891. Szpital składał się z 12 oddzielnych budowli, posiadał oświetlenie elektryczne i został wyposażony w nowoczesną aparaturę i sprzęt medyczny. W skład personelu lekarskiego w chwili otwarcia wchodził dyrektor Władimirowicz Nikołajewicz Charadin oraz czterech lekarzy Polaków i trzech Rosjan. Szpital dysponował 420 łóżkami i nosił nazwę "Warszawska Lecznica dla Obłąkanych."  Po uruchomieniuKaplica 1930 rok. szpitala ludność wsi wzrosła ze 150 do 1000 osób. W roku 1906 oddano na terenie szpitala cerkiew, którą w okresie międzywojennym przebudowano na kościół katolicki. W okresie międzywojennym szpital się rozbudowuje. Ilość łóżek wzrasta do 1500. W roku 1924 założono szpitalny cmentarz. Po wojnie przydzielono szpitalowi okoliczne majątki, w których rozpoczęto uprawy, hodowlę i zagospodarowanie stawów. Powstały filie szpitala (Seroki, Komorów, Pęcice, Paprotnia - w sumie 400 łóżek) i przyszpitalne gospodarstwa pomocnicze. Powstaje oddział odwykowy i neurologiczny. W 1965 roku liczba łóżek wzrasta do 1850. Personel szpitala liczy 755 osób. Szpital rozwija działalność naukową i współpracę zagraniczną. Do szpitala przyjmowanych jest rocznie 5,5 do 6 tys. pacjentów. Teren szpitala tworzy miasteczko ze sklepami, kościołem, cmentarzem i punktami usługowymi.
Więcej informacji i zdjęć na stronie szpitala.

Na terenie Pruszkowa liczba mieszkańców wzrosła z ok. 150 – w połowie XIX wieku – do ponad 500 w 1888 r. Dogodna dzięki kolei dostępność komunikacyjna dla mieszkańców Warszawy sprawiła, że jeszcze przed powstaniem pierwszych zakładów przemysłowych Pruszków stał się miejscowością letniskową mieszkańców Warszawy. Budownictwo letniskowe, wznoszono na rozparcelowanych terenach podworskich, wzdłuż biegnącej do przystanku kolejowego drogi – dzisiejszej ul. Kościuszki. Powstał wówczas założony przez Jana Bersohna park z oranżerią, zaprojektowany przez Karola Spermana, letniskowa „Willa Anielin” z otaczającym ją drzewostanem i stawami oraz wzniesiona w 1867 r. okazała letnia rezydencja Ignacego Więckowskiego z założeniem parkowym – obecny Pałacyk Sokoła.
Wieś przekształca się w osadę.
Dzięki atrakcyjnym cenom gruntów i dobremu położeniu powstają fabryki, m.in: w 1878 Wytwórnia Farb i Lakierów J. Nowaka, w 1879 Odlewnia Zelaza A. Rotsteina, Cegielnia Abramshona i Dittmana i Cegielnia A. Potulickiego, w 1880 Fabryka Fajansów J. Teichfelda, w 1881 r. Tow. Akc. Wyrobów metalowych J. Troetzera, w 1889 rozpoczyna produkcję fabryka maszyn M. Rudnickiego i A. Kuczyńskiego, w 1891 Fabryka Ołówków i kredek St. Majewskiego. W 1903 roku, na miejscu założonej w 1889 roku fabryki esencji octowej, powstała fabryka ultramaryny "Sommer i Nower" zatrudniająca później 100 pracowników - zamknięta w latach 60-tych.
W 1905 roku wybudowano jednopiętrowy budynek dla szkoły elementarnej założonej w 1895 roku. Jego fundatorami byli Antoni hrabia Potulicki oraz Zarząd Towarzystwa Akcyjnego Fabryki Ołówków Stanisława Majewskiego. 14 października 1917 roku, podczas obchodów setnej rocznicy śmierci Naczelnika, szkoła przyjęła imię Tadeusza Kościuszki.  W 1931 roku rozpoczęto rozbudowę budynku, a już 20 grudnia 1931 roku odbyło się poświęcenie gmachu, w którym do dziś mieści się liceum.
W latach 90-tych powstała również szkoła elementarna przy fabryce fajansu, mieszcząca się przy zbiegu ul. Ceramicznej i Prusa, a w 1903 szkoła przy fabryce ołówków mieszcząca się przy ul. Ołówkowej 4.
W roku 1908 rozpoczęto budowę kościoła św. Kazimierza wg projektu Czesława Domaniewskiego. Monumentalna świątynia usytuowana została na wyodrębnionym, obszernym placu, który tworzą dzisiejsze ulice Kościelna, Hubala, Kraszewskiego i Berenta. Wówczas było to miejsce pomiędzy zespołem dworskim Potulickich, a zabudową mieszkaniową terenów przy fabryce Teichfelda. Kościół z okoliczną zabudową tworzył nowe centrum Pruszkowa, które taki charakter utrzymało w znacznej mierze do dzisiaj.

W 1913 r. łącznie w Pruszkowie, Żbikowie i Tworkach żyło już 15 tys. osób, a 21 zakładów zlokalizowanych na ich obszarze zatrudniało 2200 pracowników, największym zakładem  były Warsztaty Naprawy Wagonów.
W 1913 roku wieś Pruszków postanowiono zelektryfikować. W 1914 roku rozpoczęła działalność prowizoryczna elektrownia o mocy 90 kW zasilająca 350 żarówek.
 
Wybuch I wojny światowej przerwał okres koniunktury i szybkiego wzrostu gospodarczego. Ponadto prowadzone w dniach 12 - 18 października 1914 r. działania wojenne, a szczególnie ostrzał niemieckiej artylerii doprowadziły do znacznych zniszczeń i strat materialnych. Oba niedawno wzniesione kościoły w Żbikowie i Pruszkowie były poważnie uszkodzone. Zniszczony został dworzec kolejowy i wiele domów mieszkalnych w tym m. in. willa Zielińskich w parku Anielin, wszystkie budynki w Parku Bersohna. Uszkodzenia poniósł pałacyk Sokoła (wówczas użytkowany przez Stowarzyszenie Księży Emerytów), szpital w Tworkach oraz większość funkcjonujących w Pruszkowie budynków fabrycznych, w tym fabryka ołówków "Majewskiego", fabryka wyrobów fajansów Teichfelda (późniejszy Porcelit), fabryka rur Troetzera (późniejsze zakłady "Mechaników", elektrownia i młyn nad Utratą.
Kolejne straty nastąpiły w 1915 r. wraz z ewakuacją Rosjan i okupacją niemiecką, na wschód wywiezione zostały wyposażenia fabryk – warsztatów kolejowych, fabryki ołówków, wyrobów metalowych i pilników. Obowiązkiem wyjazdu do Rosji zobligowani byli także kolejarze ze Żbikowa (ok. 2000 osób) co doprowadziło do opustoszenia w całości wielu domów. Ewakuowano również w głąb Rosji cały szpital tworkowski  (pacjentów, personel, majątek ruchomy), a w części szpitala utworzono więzienie i szpital wojskowy,

Pruszków po uzyskaniu - w 1916 roku - praw miejskich


Ulica Warszawska (Prusa) widok na most na Utracie. 
Budynek Kasy Chorych, później prywatnej łaźni, szatni piłkarzy klubu "Znicz", następnie hotel robotniczy i magazyn 
PSS "Społem" - zlikwidowanu ok. 1975 r.  Ul. Szeroka (Kraszewskiego) od strony dzisiejszego 
kościoła w stronę Warszawskiej (Prusa). Brama do posiadłości Potulickich. W  1916 roku, okupacyjne władze niemieckie utworzyły miasto Pruszków. W skład miasta Pruszków weszła dotychczasowa osada fabryczna, jak mówiło się o Pruszkowie, i okoliczne wsie: Wyględówek, Tworki i Józefów oraz Żbików, Żbikówek i Pohulanka. Historyczne miejscowości to:  Żbików, Tworki i Pruszków, pozostałe powstały po oddaniu do użytkowania w 1845 roku kolei. Obszar nowo utworzonego miasta wynosił 1650 ha i liczył 8 578 mieszkańców. Niemieckie władze okupacyjne powołały samorząd tj. radę miejską. Pierwsze wybory odbyły się 4 maja 1917 roku. W skład Rady Miejskiej wchodzili: burmistrz jako przewodniczący, ławnicy i radni miejscy. Miasto posiadało kilka ulic o gęstej zabudowie i domy porozrzucane wzdłuż polnych dróg. Jedna ulica posiadała nawierzchnię brukową, pozostałe były gruntowe. Kanalizację stanowił wyłożony kamieniami rów wzdłuż głównych ulic: Starowiejskiej (późniejszej Kościuszki) i Warszawskiej (późniejszej Prusa), którym do Utraty ściekały nieczystości wylewane przez fabryki i mieszkańców pobliskich domów. W mieście panował głód i bezrobocie, gdyż z fabryk maszyny, urządzenia i surowce wywieźli okupanci. W dniu 11 listopada 1918 roku Polska Organizacja Wojskowa rozbroiła niemiecki garnizon, bez ofiar i rannych i nastała wolność, która jednak nie rozwiązywała problemów - pozostawała jedynie nadzieja. W grudniu 1918 roku POW przekazała władzę cywilnej administracji. Zaczęła nadchodzić amerykańska pomoc żywnościowa. W maju 1919 roku już 15 tys. osób korzystało z kartek żywnościowych. Uruchamiano szkoły i przystąpiono do odbudowy fabryk.
 
Elektrociepłownia Pruszków. Elektrociepłownia Pruszków. W 1917 roku uruchomiono ponownie miejscową elektrownię z jedną maszyną parową (lokomobilą) o mocy 150 KM napędzającą trójfazową prądnicę o mocy 100kW. W 1919 roku Ministerstwa Skarbu oraz Przemysłu i Handlu powołały spółkę do rozbudowy tej elektrowni, a głównymi udziałowcami były: koncern energetyczny " Siła i Światło", Bank Kredytowy w Warszawie i Bank Handlowy w Warszawie. W 1920 roku zakończono wznoszenie budynków, a w 1924 roku uruchomiono Okręgową Elektrownię z  czterema kotłami parowymi i dwoma turbinami o łącznej mocy 8,5 MW. Wraz z zapotrzebowaniem wzrastała moc elektrowni. W roku 1928 wynosiła 16.5 MW a w roku 1932 - 31.5 MW. Załoga elektrowni w 1925 roku liczyła 139 pracowników a w 1939 - 184. Liczba odbiorców przemysłowych w 1938 roku wynosiła 1136, w tym Państwowa Fabryka Karabinów, Polskie Zakłady "Skody", Fabryka Samochodów "Ursus", Fabryka Kabli w Ożarowie, warszawski węzeł kolejowy, "Polskie Radio" w Raszynie.
W momencie wybuchu II wojny światowej w elektrowni zainstalowane były 4 turbozespoły i 10 kotłów parowych o łącznej wydajności 230 t/h. Po przejściowym spadku produkcji wywołanej działaniami wojennymi, później produkcja wzrosła z 77,3 tys. MWh w 1938 roku do  110,5 MWh w 1943 roku. Zatrudnienie zwiększono do 700 osób, chroniąc wiele osób przed wywiezieniem na przymusowe roboty do Niemiec. W roku 1941 na terenie Elektrociepłownia Pruszków II - Moszna. elektrowni powstał oddział AK liczący 45 osób o kryptonimie "Nenufar", który w ramach akcji "Burza" w dniu wybuchu Powstania Warszawskiego 1 sierpnia 1944 roku zdobył elektrownię rozbrajając zaskoczoną niemiecką załogę liczącą 15 osób. Stacja odwróconej osmozy.Żołnierze Wermachtu i Gestapo posługując się wozem pancernym zajęli tego samego dnia ponownie zakład. Część powstańców z rannymi zdołała się wycofać, część aresztowano, a jednego rozstrzelano na rampie kolejowej. W styczniu 1945 roku Niemcy zaminowali elektrownię używając 25 bomb lotniczych i 10 skrzyń dynamitu i 16 stycznia wysadzili będącą w ruchu elektrownię, wyprowadzając wcześniej załogę. Zniszczenia szacowano na 67-80 %.
W 1947 roku elektrownia przeszła na własność państwa. Odbudowę zakończono w 1953 roku i osiągnęła ona moc 38 MW. W roku 1959 nastąpił rozruch elektrociepłowni oraz rozpoczęto produkcję pary technologicznej. W latach późniejszych elektrociepłownia przechodziła różne zmiany organizacyjne i modernizacyjna. Moc cieplna EC Pruszków wynosi 186,21 MWt łącznie dla wody i pary technologicznej, a zainstalowana moc elektryczna - 9,1 MWe. (2011r).
W latach 90-tych wybudowano nieopodal Pruszkowa we wsi Moszna elektrociepłownię Pruszków II. Nie oddano jej jednak do użytkowania. W roku 2004 zdemontowano rurociągi, a w roku 2008 widoczne na zdjęciu budynki. Pozostały 256-cio metrowy komin służy jako konstrukcja pod anteny, natomiast w zalanych piwnicach ćwiczą nurkowie.
 


Hala warsztatów kolejowych. Wieża strzelnicza na terenie ZNTK. W roku 1919 przystąpiono do odbudowy warsztatów naprawczych taboru kolejowego. W okresie międzywojennym stale modernizowane i powiększane (do obszaru 53 hektarów) urosły do rangi wiodących warsztatów w warszawskim okręgu PKP. W 1939 r. zatrudniano w nich 1300 osób, były tym samym największym przedsiębiorstwem w Pruszkowie.
 W czasie okupacji hitlerowskiej warsztaty stały się zakładem o znaczeniu strategicznym ze względu na zaopatrzenie frontu i obsługę niemieckiego transportu wojennego. Zatrudnienie wzrosło aż do 5 tys. pracowników. W 1944 r., w miarę postępowania klęsk Niemców na frontach, zakład zamknięto, a jego wyposażenie wywieziono do Rzeszy.
 W opuszczonych pruszkowskich warsztatach kolejowych Niemcy zorganizowali obóz przejściowy Dulag 121  przeznaczony dla wysiedlanych mieszkańców Warszawy. Niemal każdego dnia do Pruszkowa przybywały pociągi wypełnione tysiącami warszawiaków. Liczba przywożonych do obozu dochodziła do 45 tys. dziennie. Wysiedleni przebywali w obozie od dwóch dni do tygodnia. W sumie przez Dulag 121 przeszło ok. 340-410 tys. ludzi (niektóre źródła mówią nawet o 500 tys.) choć jednocześnie przebywało tam Dom Kultury Kolejarza - kino "Oświata". maksymalnie 75 tys. osób (czyli znacznie więcej niż liczy ludność całego Pruszkowa).
Po zakończeniu wojny warsztaty rozpoczęły funkcjonowanie jako Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego i po raz kolejny stały się największym zakładem w Pruszkowie. W 1969 r.  nadano im imię zmarłego przywódcy komunistycznego Wietnamu - Ho Chi Mina [czyt. ho szi mina]. ZNTK nie przetrwały przemian ustrojowych po 1989 roku,  stale spadała liczba zamówień, redukowano zatrudnienie. W 1999 r., po ponad stu latach istnienia, zakład został ostatecznie zlikwidowany. Obecnie na terenie dawnego ZNTK znajduje się baza spedycyjna.
Do ZNTK należał również Dom Kultury Kolejarza przy ul. Bolesława Prusa 10, wybudowany w latach 1936-39 ze składek ZZK, przekazany następnie w roku 1974 załodze ZNTK przez Zarząd Główny Zw. Zaw. Kol. Rozebrany w 2004 roku pod budowę bloku biurowo - mieszkaniowego.

Budynek administracyjno - biurowy fabryki obrabiarek. W roku 1920 Stowarzyszenia Mechaników Polskich w Ameryce, założone przez przebywających tam emigrantów dla odbudowy przemysłu w powojennej Polsce, zakupiło min. w Pruszkowie zdewastowaną w czasie wojny fabrykę Traetzera założoną w 1881 roku, w której uruchomiono produkcję obrabiarek. Juz w 1920 roku wyposażono fabrykę w amerykańskie maszyny, a polską kadrę techniczną zasilili emigranci decydujący się na powrót do Polski. W 1921 roku zorganizowano również szkołę zawodową przemysłu metalowego. W początkowym okresie fabryka zatrudniała około 300 pracowników, a już w 1936 roku 760 pracowników. W Pruszkowie produkowano różne typy tokarek, szlifierek i frezarek, a także narzędzia do skrawania metali.
Centralne Biuro Konstrukcyjne Obrabiarek w Pruszkowie - Staszica 1. Przy zakładzie w roku 1949 wyodrębniono Centralne Biuro Konstrukcyjne Obrabiarek. Do roku 1970 biuro konstrukcyjne przekształciło się w ośrodek badawczo-rozwojowy i w tym roku zakończyło przeprowadzkę do nowego kompleksu budynków przy ul. Staszica 1. Tu na terenie przyległym do fabryki obrabiarek wybudowano 7-piętrowy biurowiec, dwupiętrową przewiązkę łączącą biurowiec z  halą budowy prototypów. W latach 80-tych pracowało tu około 800 pracowników. W latach przemiany w wyniku ograniczenia finansowania z budżetu i spadku zamówień, CBKO podzieliło los innych zakładów, a zatrudnienie zmalało do 50 pracowników w 1996 r.  W biurowcu mieści się obecnie Urząd Skarbowy.

 Liceum T. Zana ul. Daszyńskiego.W roku 1921 w niewielkim domu czynszowym przy ul. Narodowej 23 otwarto szkołę średnią im. T. Zana i już w pierwszym roku uczęszczało do niej 245 uczniów. W roku 1930 szkoła przenosi swoją siedzibę na ul. Klonową 4 (obecnie Daszyńskiego 6), gdzie mieści się do dnia dzisiejszego.

Na początku lat dwudziestych na obszarze miejskim Pruszkowa ukształtowały się cztery dzielnice o odrębnym charakterze zabudowy: Śródmieście, Żbików ze Żbikówkiem, Tworki i Gąsin. W 1923 roku założono klub sportowy Znicz Pruszków.

Wytwórnię fajansu w Pruszkowie założyli w 1872 roku Jakub Teichfeld i Ludwik Asterblum. Po 1903 wyłącznym właścicielem był Teichfeld. Przed 1914 rokiem zatrudnionych było około 200 pracowników. Dekoracje naczyń były dość skromne, głównie w postaci malatur wykonanych techniką stemplową. Przeważały ornamenty kwiatowo-owocowe oraz liście i gałązki. Ten dobry okres przerwał wybuch I Wojny Światowej, która zrujnowała fabrykę. W okresie międzywojennym nie udało się już osiągnąć takiego sukcesu, choć poszerzono asortyment o wyroby kaflarskie i ceramikę techniczną. Po II Wojnie Światowej fabryka została przejęta przez władze państwowe, a po zakończonej w 1956 roku rozbudowie i modernizacji zakładu, fabryka rozpoczęła produkcję porcelitu stołowego pod nazwą Zakłady Porcelitu Stołowego Pruszków. Fabryka została zlikwidowana w wyniku upadłości w 2001 roku.

Basen fabryki ołówków, gdzie dzieci szkolne pobierały lekcje pływania. W roku 1923  poświęcono odbudowane pawilony fabryki ołówków. Fabryka Towarzystwa Udziałowego Wyrobu Ołówków powstała w 1889 roku w Warszawie. Od 1894 r. funkcjonuje ona na działce między ul. Ołówkową i Obrońców Pokoju (dawniej Cedrową, gdyż z drewna cedrowego robiono ołówki) i w budynkach, odkupionych od zbankrutowanej odlewni żelaza Adolfa Rothsteina, powstałej w 1879 r. Początkowo produkowano niewielkie ilości kredek i ołówków grafitowych. Duży popyt na te wyroby na początku XX wieku spowodował rozbudowę fabryki oraz poszerzenie asortymentu.
 W 1915 roku wybudowano podstawowe działy produkcyjne: graficiarnię, budynek montażu, stalówkownię oraz deseczkarnię.
Lata 1930 - 39 to największy rozwój fabryki. Oprócz wyrobów ołówkowych zaczęto produkować szereg artykułów biurowych, jak: linijki, pinezki, spinacze, obsadki i stalówki. W 1935 roku techniczne ołówki grafitowe Polonia 340 zostały uznane za najlepsze w świecie (na światowej wystawie w Paryżu). Produkcja wyrobów ołówkarskich wynosiła w 1938 roku ok. 36 milionów sztuk. Zatrudnionych było ogółem ok. 360 pracowników.
W 1948 roku fabryka została upaństwowiona i zmieniła nazwę na Pruszkowskie Zakłady Materiałów Biurowych. W 1995 roku nastąpiła prywatyzacja firmy na rzecz spadkobierców założycieli - rodzin Majewskich, Starzeńskich i Zaborskich i powrócono do nazwy Fabryka Ołówków "St. Majewski" S.A. Teren jej znacznie okrojono i przeznaczono pod zabudowę mieszkalną, rozbierając część hal fabrycznych i  stary dom właścicieli. Obecnie jest jedyną taką fabryką w Polsce.

W roku 1924  ukończono budowę szosy z Warszawy do Pruszkowa.
 W 1925 roku w wyniku konkursu zmieniono nazwę miejscowości Utrata na Piastów.
W roku 1926  wybudowano wiadukt na ul. Pęcickiej nad EKD.
W 1927 roku otwarto kino "Znicz".

Zabytkowy wagon WKD EN80 - wagony angielskie użytkowane w latach 1927 - 1972. Schemat trasy WKD Wspomniana już Spółka "Siła i Światło"  była inicjatorem, inwestorem i właścicielem Elektrycznej Kolei Dojazdowej. Pierwszy pociąg wyjechał na trasę 11 grudnia 1927 roku. Z Anglii sprowadzono 20 wagonów motorowych i 20 "przyczepnych". Była to pierwsza normalnotorowa i zelektryfikowana linia kolejowa w Polsce. Pierwotnie biegła w Warszawie ul. Nowogrodzką. W 1936 roku od ulicy Szczęśliwickiej WKD skierowano wzdłuż torów PKP do nowo wybudowanej stacji Warszawa Śródmieście WKD.
Obecnie spółka zarządza wydzielonym systemem kolei miejskiej wykonującym przewozy pasażerskie na linii kolei normalnotorowej na odcinku Warszawa Śródmieście WKD - Podkowa Leśna Główna - Grodzisk Mazowiecki Radońska, z odgałęzieniem Podkowa Leśna Główna - Milanówek Grudów . Jest to najstarszy działający obecnie w Polsce tego typu system transportu.  Z usług WKD korzysta codziennie średnio 25 tys. mieszkańców Warszawy i mazowieckich gmin, co daje łącznie ok. 6–9 mln przejazdów Pruszków wiosna 1973, zestaw kolejki WKD EN94 wprowadzonej do użytkowania od 1972 roku. pasażerskich rocznie.


Zestaw EN97 uytkowany od 2010 roku. W 1935 roku po 7-miu latach istnienia zlikwidowano szkołę handlową. Równocześnie w tym roku fundacja Nowera, współwłaściciela fabryki ultramaryny, nabyła dom przy ul. Niecałej 3, przyległy do domu modlitwy i po wykończeniu przeznaczyła na szkołę żydowską.

W 1936 roku przeprowadzono spis ludności, który ustalił, że Pruszków zamieszkuje 23.650 osób, w tym analfabetów 2.034  (tylko stare osoby), katolików 91,9%, żydów 5,5%, ewangelików 1,4%, innych 0,9%.  W mieście wypada 2,2 osoby na izbę, 34% mieszkań jest jednoizbowych, 40,6% - dwuizbowych, 17,1% - trzyizbowych. Jest 1.459 domów. 23% drewnianych, 923 domy posiadają elektryczność, 66 wodociągi, 101 kanalizację, 54 wodociąg, kanalizację i elektryczność. Ustępów w mieszkaniach było 82.

W 1937 roku powstaje fabryka Gąseckiego na Ołówkowej zatrudniająca 100 osób i Rattnera na Wolskiej zatrudniająca 40 osób. W 1937 roku szkoły pruszkowskie przyjęły 3700 uczniów, ale dla 120 zabrakło jeszcze miejsc.
W 1938 roku zakończono budowę szkoły im. H. Sienkiewicza.

  W okresie II wojny światowej Pruszków uniknął większych zniszczeń w wyniku działań wojennych. Celowe zniszczenia dokonywane były przez ustępujące wojska niemieckie. Najważniejszym wydarzeniem z tego okresu było utworzenie na terenie warsztatów naprawczych taboru kolejowego obozu przejściowego DULAG 121 (Durchgangslager 121) działającego od 6 sierpnia do 10 listopada 1944 r.
Straty wśród ludności Pruszkowa w okresie trwania okupacji niemieckiej wynosiły ok. 2600 osób, wśród nich eksterminacji uległa niemal cała społeczność żydowska (ok. 1600 osób). 17 stycznia 1945 roku Pruszków został wyzwolony spod okupacji niemieckiej i zajęty przez należące do koalicji antyhitlerowskiej oddziały Armii Czerwonej.
26 marca 1945 roku szesnastu przedstawicieli Polskiego Państwa Podziemnego zaproszonych na rozmowy do Pruszkowa, do willi przy obecnej al. Armii Krajowej, zostało aresztowanych przez NKWD i wywiezionych do Moskwy.

W okresie powojennym Pruszków nadal rozwijał się jako ośrodek przemysłowy, stając się jednym z większych na Mazowszu. Nacjonalizacji uległy wówczas wszystkie istniejące fabryki i zakłady przemysłowe.
Budynek Herbapolu przy ul. Powstańców. W 1951 r. przeniesiono z Warszawy Zakłady Zielarskie "Herbapol" posiadające Oddz. Terenowy w Strachówku k/Płońska, gdzie odbywa się skup i wstępna obróbka surowców zielarskich. W 2012 roku Warszawskie Zakłady Zielarskie "Herbapol Pruszków" urząd wojewódzki sprzedał firmie Herbapol Lublin, który zobowiązał się utrzymać zatrudnienie przez 5 lat.

W 1954 r. wzrosła liczba ludności poprzez poszerzenie granic administracyjnych miasta o przylegające wsie. Deficyt mieszkaniowy spowodował od lat 50-tych budowę nowych, wielorodzinnych osiedli mieszkaniowych.

W 1957 roku powstała Pruszkowska Spółdzielnia Mieszkaniowa, która w roku 1964 zrzeszała już ponad 1,5 tys. członków, a w roku 1970 ponad 4 tys. członków i tyle kandydatów. W latach 60-tych zabudowywano głównie śródmieście. Przyspieszenie budownictwa następuje w latach 70-tych. Powstaje Fabryka telewizorów Daewoo w Pruszkowie. wówczas osiedle „Parkowe”, zespoły mieszkaniowe przy Al. Wojska Polskiego, osiedle "Wyględówek" i największe pruszkowskie osiedle – im. Stanisława Staszica realizowane w latach 1978-86. 
W 1962 roku oddano wiadukt nad torami PKP i zlikwidowano uciążliwy przejazd kolejowy na ul. 3-go Maja.
W roku 1969 uruchomiono na Żbikowie mechaniczną oczyszczalnię ścieków, a w 1971 oczyszczalnię biologiczną.

Lata przemian po 1989 roku doprowadzają do upadku przemysł w Pruszkowie. Ze starych zakładów ostaje się okrojona fabryka ołówków. Zabudowa fabryczna jest wyburzana pod osiedla mieszkaniowe bądź zagospodarowywana na inne cele.
W latach 90-tych powstało osiedle B. Prusa.
W roku 1993 na 16-to hektarowej działce powstaje fabryka telewizorów Daewoo. Siedem nowoczesnych linii produkcyjnych wytwarza telewizory w 70% eksportowane, w tym 40% to sprzedaż pod innymi markami.
Mimo upadku przemysłu, bliskość Warszawy oraz poprawiające się połączenia kolejowe i drogowe powodują odrodzenie i wzmożony rozwój drobnej wytwórczości oraz rozwój nowoczesnego budownictwa mieszkaniowego, dzięki czemu ludność Pruszkowa ciągle wzrasta.

 

Mapy topograficzne zamieszczone na stronie.

Mapa Królestwa Kongresowego z 1839 r. Po kongresie wiedeńskim i utworzeniu w 1815 r. podległego Rosji Królestwa Polskiego, w ramach szczątkowych form Wojska Polskiego jakie pozostawiono, powołano Kwatermistrzostwo Generalne i temu polecono sporządzenie map Królestwa Kongresowego. Prace rozpoczęto w 1822 r. i planowano je zakończyć 1836 r. Wojna rosyjsko - turecka a potem Powstanie Listopadowe, którego klęska przyniosła likwidację Królestwa Polskiego przerwały te prace. W 1833 r. dalsze prace podjął rosyjski Korpus Topografów Wojskowych, któremu pomagali dotychczas zaangażowani Polacy. Prace zakończono w 1839 r. Przy sporządzaniu map wykorzystano materiały rosyjskie, niemieckie i austriackie oraz polskie mapy różnych typów, w tym majątkowe, uzupełniane pomiarami w terenie. Mapy wykonano metodą szrafowania (drobnych kreseczek)
Legenda do mapy

Mapa z 1915 roku. W latach 1884 - 1916 Rosjanie sporządzili mapy w skali 1:21 000 (półwiorstówki) dla obszarów od granicy z Niemcami do 26˚30' Greenwich, a więc prawie całego obszaru zaboru rosyjskiego. Na ich podstawie wydano następnie mapy w skali 1 : 84 000 (dwuwiorstówki) - seria zwana Nowaja Topograficzeskaja Karta Zapadnoj Rossji. Niemcy na potrzeby swojej armii wydali je w skali 1:100 000 pod nazwą Karte des westlichen Russland. Niemcy zastosowali alfabet łaciński choć czasami pozostawiano napisy cyrylicą. Mapy wykonano metodą warstwicową. Jak policzono w czasie pierwszej wojny światowej wszystkie strony konfliktu zużyły 540 mln arkuszy map, w tym Niemcy 275 mln i Rosja - 130 mln.
Odnośniki do mapy zawierają tłumaczenie legendy i niemieckich znaków topograficznych.
 Legenda do mapy
Niemieckie skróty topogr.

Powrót do strony głównej

  Moje miasto i ogród działkowy - Pruszków,  stanowi trzecią część mojej witryny będącej przyczynkiem do zachowania od zapomnienia dostępnej wiedzy o naszych małych Ojczyznach.        
   Witryna stanowiąca mój emerycki dorobek, w tym zakresie, obejmuje:
   1. Moje strony rodzinne - Dawne Laliny, zamieszkałe rodziny, ich zajęcia, zwyczaje i genealogia.
   2. Moją  familię - Sabakowie i spokrewnione rodziny.
   3. Moje miasto zamieszkania - Pruszków - moje miasto i ogród działkowy   

  Uwagi oraz dodatkowe informacje i materiały dotyczące strony najlepiej przesyłać bezpośrednio na: mój adres.